Vísur eftir Glúm Gylfason um

Annálsverð tíðindi á árunum1540 til 1950

Ein eða fleiri annálsverð tíðindi hvers árs færð í rím, frá siðaskiptum þar til Ísland gekk í NATO — með heimildum, myndum og hljóðbrotum.

vísur
868
ár
412
aldir
5

Vísurnar

t.d.

868 vísur frá 1540 til 1950, í tímaröð
  1. 1540Lag: Faðir vor sem á himnum ert

    Lútherskri stefnu áfram ýtt

    af ungum prestum siðbót flýtt
    úr Skálholtsfjósi telst það títt
    að testamenti nýtt er þýtt
    Ögmundi var þó um það lítt
    en Oddi þar á fingrum hlýtt.

    Sagt er að Oddur Gottskálksson hafi unnið í Skálholtsfjósi að þýðingu Nýja testamentisins til þess að Ögmundur Pálsson, síðasti kaþólski Skálholtsbiskupinn, yrði þess ekki var. Eftir Oddi er haft: „Jesús, lausnari vor,…

  2. 1541

    Næstelsta mannsins starf er stríð

    stundað af körlum ár og síð
    boða nú knektarnir landsins lýð
    að liðin sé andkristin páfans tíð.

    26 kaþólskir prestar úr Skálholtsstifti sóru á Þingvöllum eið að lútherskri kirkjuskipan Kristjáns III. að viðstöddum vopnuðum kóngsins knektum, þ.e., málaliðum. Prestar í stiftinu hafa verið á annað hundrað samtals.…

  3. 1542Lag: Bjórkjallarinn

    Með bjórglas einn við bar ég sit

    og bergi daginn langan
    nei, þetta er sko ekkert vit
    því Skálholtsprestinn skyldi taka fangan.
    Ég frétti er las, að fæddi Gunna tvö
    og frekar eitt í viðbót.
    og fyrr en varir þau eru orðin sjö
    svo ekki er hér vanþörf á siðbót.

    Fyrsti biskup í Skálholti eftir siðbót Lúthers var Gissur Einarsson (1512-1548). Hann tók biskupsvígslu af J. Bugenhagen í Vor Frue kirke í Kaupmannahöfn. En Bugenhagen var sjálfur ekki áður vígður kaþólskur prestur.…

    Johannes Bugenhagen+1Myndband
  4. 1543Lag: Sá frjáls við lögmál fæddur er

    Með orgelskrifli um Atlantshaf

    yfir Gissur strekkti
    hjá bróður í Kristi hans brúður svaf
    sem boðorð sjötta´ ei þekkti.
    1 erindi til viðbótar

    Fyrsti biskup í Skálholti eftir siðbót Lúthers var Gissur Einarsson (1512-1548). Íslenskar æviskrár I, 466: ,,Eysteinn Þórðarson kirkjuprestur í Skálholti og er orðinn það 1539. Í utanför Gissurar Einarssonar til vígslu…

    Myndband
  5. 1544

    Þjóðverjarnir þjást og gráta

    þegar Danir beita krók
    illa fengna árabáta
    Otti Stígs af þýskum tók.

    Höfuðsmaður Danakóngs, Otti Stígsson, herjar á Þjóðverja og tekur af þeim 45 báta, sem þeir hafa að líkindum náð af Englendingum, e.t.v. í Grindavík 1532. Hamborgarar höfðu að sögn ráðið lögum og lofum í Hafnarfirði á…

  6. 1545Lag: Jólasveinar einn og átta

    Jón má þakka sínum sæla

    hve sagan hirðir fátt um ljótt
    en ef að kýrnar mættu mæla
    myndi biskup varla rótt.
    2 erindi til viðbótar

    Hér er átt við Bjarnarnesreiðar Jóns biskups Arasonar og sona hans 1545 og 1547, sjá nánar þar, en meðal annarra illverka voru kýr lokaðar málþola inni í fjósi 8 dægur. Jónas Jónsson hirti lítt um að geta illverka ef…

  7. 1546Lag: Fyrr var oft í Koti kátt

    Marteinn Lúther á banabeð

    blessuð sé hans minning
    siðaskiptin syðra skeð
    sjóli tók þar vinning
    sér dæmdi kóngur klaustrin öll
    Kristján þriðji heitir
    prófastdæmi og prestaköll
    páfi nýr sá veitir.

    Martin Luther (1493-1546) sem mótmælti árið 1517 í 95 greinum framferði páfans þá, t.d. aflátssölu. Siðbreyting hans samþykkt af prestum í Skálholtsstifti 1541, en 1551 nyrðra, sjá þar. Klaustrin tók kóngur, Christian…

  8. 1547Lag: Jólasveinar einn og átta

    Jón má þakka sínum sæla

    hve sagan greinir fátt um ljótt
    en ef að kýrnar mættu mæla
    myndi biskup varla rótt.
    2 erindi til viðbótar

    Hér er átt við Bjarnanesreiðar Jóns biskups Arasonar og sona hans 1545, en einkum þá síðari 1547. Herra Jón þóttist með ,,hinum illræmda Seyludómi" (Gbr.Js.bls.114) 21.jan.1527 hafa náð eignarhaldi á Bjarnaneseignum…

  9. 1547Lag: Blessuð sólin elskar allt

    Nær í Kaldaðarnesi kross

    niður Gissur tekur
    lítið þóknast þvílíkt oss
    þar af snart deyr sekur.
    2 erindi til viðbótar

    Gissur Skálhotsbiskup Einarsson tók niður krossinn helga í Kaldaðarnesi, sem kurlaður var í Skálholti 1560, sjá þar. Helgi mikil var á krossinum í kaþólsku og farnar til hans pílagrímsferðir á krossmessum, 3 maí og 14.…

  10. 1548

    Keisara skrifaði biskup bréf

    bað hann herskip senda
    þar Kristján þriðja kallar ref
    er kvalastað skyldi´ í enda.

    Auk páfa, sendi Jón Arason bréf til þess kaþólska  keisara, Karls 5. Í riti sínu um Jón Arason telur Páll Eggert Ólason að þar hafi Jón biskup beðið keisara um aðstoð og að innihald bréfsins hafi borist Kristjáni 3. til…

  11. 1549

    Martein fjötur færðu á

    frelsi Jón hann svipti
    vanheilagur vildi fá
    völd í Skálholtsstifti.

    Í septemberlok lét hans heilagleiki, herra biskup Jón Arason, syni sína, Ara og Björn, fara með flokk manna að nývígðum biskupi (superintendent) Skálholts, Marteini Einarssyni, við komu hans til Íslands, stöddum á…

  12. 1549Lag: Skapari stjarna, herra hreinn

    Daða í Snóksdal kænan kann

    kóngur að brúka, lútherskan,
    Jón biskup Arason svo með sann
    söng á h´ann allrahæst páfans bann.

    Guðbrandur Jónsson, Herra Jón Arason, frá bls. 219: ,,Með Daða Guðmundssyni kemur hinn eini maður í landinu sem sýnist jafnoki herra Jóns um karlmennsku og dirfsku og var það hinum lúthersku happ. ...hafði Daði í…

  13. 1550Lag: Gunnars Reynis Sveinssonar - texta hans breytt með leyfi

    Sýtti ei Ari, en sjá

    Björns frá börnum smá
    hvarflað eigi hugur getur.
    En hefðu aðrir staðið sig
    svo miklu, miklu, miklu, miklu
    betur?
    4 erindi til viðbótar

    7. nóvember hálshöggnir í Skálholti Jón Hólabiskup Arason, f. um 1484, og tveir af þremur eftirlifandi sonum hans: Björn, sem munnmæli segja að hafi kveinkað sér með orðunum: ,,Ó, börnin mín, ung og smá", og Ari, sem…

    Hlusta
    Mynd í turni Hóladómkirkju: herrra Jón ArasonMinnismerki um aftöku Jóns biskups Arasonar og Ara og Björns, sona hans í SkálholtiJón Arason var handtekinn hér í Kirkjugarðinum á Sauðafelli+1
  14. 1550Lag: Eg eri jólamaðurin - (H.J. Höjgaard)

    Kóngur páfi orðinn er

    enda prestar falir
    góðu verkin Guð ei sér
    gilda ríkisdalir.
    1 erindi til viðbótar

    Kristján III. gerist páfi ríkiskirkju í Danaveldi 1536-7. Tók sér titilinn summus episcopus (æðsti biskup) en superintendent skyldi verða titill þeirra sem áður hétu biskupar, en merking orðanna er hin sama, þ.e.,…

    Hlusta
    Kristján III. kóngur 1536-1559Júlíus III. páfi 1550-1555 og ástmögur hans, Innocenzo Del Monte, kardináli 17 ára gamall.Kerúb færir Kristjáni IV. umboð+3
  15. 1550Lag: Eg eri jólamaðurin, Hans J. Höjgaard

    Hann oss um það telur trú

    og trúir því sjálfur kannski
    að lykla himins og heljar nú
    hafi' h'ann, kóngurinn danski.

    Í miðaldakaþólsku styttu góðverk, kárínur og bænir vist í hreinsunareldinum, en ríkir fengu og stytt dvölina þar með því að gefa kirkju og fátækum og gerðu það oft rausnarlega á banasæng sem túlkun á Markús 10, 21b. Á…

  16. 1550Lag: Bjórkjallarinn. Texti Spaugstofunnar að hluta

    Með bjórglas einn við bar ég sit

    og bergi daginn langan
    nei, þetta er sko ekkert vit
    því Skálholtsprestinn skyldi taka fangan.
    Ég frétti er las, að fæddi Gunna tvö
    og frekar eitt í viðbót.
    og fyrr en varir þau eru orðin sjö
    svo ekki er hér vanþörf á siðbót.

    Fyrsti biskup í Skálholti eftir siðbót Lúthers var Gissur Einarsson (1512-1548). Íslenskar æviskrár I, 466: ,,Eysteinn Þórðarson kirkjuprestur í Skálholti og er orðinn það 1539. Í utanför Gissurar Einarssonar til vígslu…

  17. 1550Lag: Óvinnanleg borg

    Yfirlit 16. aldar A

    1 erindi til viðbótar

    Með Portúgalanum Ferdinand Magellan (1480-1521) sigldu 237 menn í mars 1519 í vestur á 5 skipum frá Sevilla og náðu þrjú skip fyrir suðurodda Ameríku til Filipseyja í mars 1521. Þar féll Magellan í bardaga, en eitt 85…

  18. 1550

    16.öld - yfirlit B framhald

    1 erindi til viðbótar

    Auk Guðrúnar Gottskálksdóttur, heitmeyjar Gissurar Einarssonar biskups, (þríburar) þá fiflaði dómkirkjupresturinn, séra Eysteinn Þórðarson, einnig móður hans, Gunnhildi Jónsdóttur, þá um sextugt, á meðan Gissur var…

  19. 1551Lag: 10 litlir negrastrákar

    Axel Juul og Otti Stígs

    til Íslands skipum stefna
    kóngsins vegna, en Kristjáns vígs
    kunna eigi hefna.
    2 erindi til viðbótar

    Við komu tveggja herskipa var réttur settur á Oddeyri 15. júní 1551 og þeir þrír Hólafeðgar dæmdir til dauða fyrir landráð, en herra Jón hafði kært Kristján III. fyrir Karli V. keisara og beðið um hernaðaraðstoð og þar…

    Hlusta
    AkureyriAkureyri 1900+3
  20. 1551Lag: 10 litlir negrastrákar

    Á því kunnu karlar lag

    kviku fé að lóga-
    14 drápu í Danska-slag
    dugðu fleira' en róa.
    1 erindi til viðbótar

    Norðlenskir útróðrarmenn drápu eftir áramótin Christian Schriver (Kristján skrifara), ungan son hans, og ~12 sveina hans á Kirkjubóli í Höfnum. Sjá 1551. Christian hafði staðið fyrir aftöku þeirra Hólafeðga í Skálholti.…

    Hlusta
    HafnirStóll frá Grund um 1550+3
  21. 1552Lag: Veik er mundin - Bj.Þ. 915

    Herraður Ólafur Hjaltason

    til Hólastaðar
    að íkon þyrmi veik er von
    en vanrækt skaðar

    Kristján III. tók enga áhættu. Hann lét fyrst vígja Gissur Einarsson biskup til Skálholts ári eftir að kirkjuskipan hans var samþykkt á alþingi 1541 og nú, 1552, kemur Ólafur Hjaltason (d. 1569) vígður til…

    Hlusta
    Ikon frá um 1500, Maria GruzhinskajaIkonIkon: heilagur Þorlákur Þórhallsson biskupMaríumynd frá Möðruvallaklaustri+3
  22. 1552

    Skal nú öllu til þess tjalda

    tjáir kóngur sig um það
    að skammlaust megi skóla halda
    á Skálholts sem og Hólastað.

    Samkvæmt konunglegri tilskipun Kristjáns þriðja 1552 skal reglulegt 6 vetra skólahald til ,,stúdentsprófs" upp tekið á biskupsstólunum og var það látið nægja til prestsembættis á Íslandi. Sjá um framhaldið við 1623.

  23. 1553Lag: Sá frjáls við lögmál

    Ormur lengi lipur sem áll

    við lögmennsku hvergi staður
    Erlendur heiti - hermir Páll -
    hryðjuverkamaður.

    ,,Vegna vanskila og fyrir ýmsar sakargiftir" (Páll E. Ól.) var vikið báðum lögmönnunum frá embættum, Ormi Sturlusyni og Erlendi Þorvarðarsyni: Ormur Sturluson (1516-1575) varð lögmaður norðan og vestan 1547. Þótt…

    Hlusta
    Friðrik II.Kristján III.Barokktrompet og horn+1
  24. 1554Lag: Kálfar tveir í kúamynd

    Kristján III. kóngur tók

    klaustrin í sína eigu
    valdaættin innlend, klók,
    öll þau fékk á leigu.
    1 erindi til viðbótar

    Torfi K. Stefánsson Hjaltalín: Eldur á Möðruvöllum, 51: ,,12. mars 1554 tók Danakonungur öll klaustrin... undir sig og seldi á leigu sama dag fyrir árlegt afgjald. ...Siðaskiptin gáfu klausturhöldurum tækifæri til…

    Hlusta
    Kristján III.Munkaþverá (klaustur) Minnismerki Jóns Arasonar, biskupsViðey - áður klaustur þar+3
  25. 1554

    Enn á lífi yngri-Björn

    Ólafar niðji, ríku
    æ í vörn við annan Björn
    og Ögursfrændaklíku.

    Í bréfi (kæru) sem sm. Árni Gíslason (1569/70/87) ritaði til lm. Eggerts Hannessonar 26. mars þetta ár, 1554, er getið Björns Þorleifssonar - Björnsonar ríka Þorleifssonar og Ólafar Loftsdóttur á Skarði. Vitað er að…

  26. 1555Lag: Einu sinni átti ég hest

    Latínunnar liðið skeið

    ,,lútherskir nú verið"
    Marteinn ekki boða beið
    brátt lét prenta kverið.
    1 erindi til viðbótar

    Skálholtsbiskup, Marteinn Einarsson (d. 1576) gefur út handbók með 35 sálmum, prentuð í Kaupmannahöfn. Tvö eintök eru nú til. Sálmarnir eru þýðingar sem fylgja mjög þýska textanum – enda vissara á þessum tímum.…

    Hlusta
    StaðastaðurÁlftanes á MýrumMinnismerki á Staðastað um Ara fróða Þorgilsson 1067 -1148+2
  27. 1556Lag: Ríður fríður riddarinn - Bj.Þ. 900

    Áætlun kóngsins er kemur í ljós

    kann honum Marteinn þá lítið hrós.
    Oddur, sem sagt er að flýði í fjós
    feigðin að sótti hjá Laxá í Kjós.

    Marteinn biskup Einarsson rægður við kóng og segir af sér og hverfur á ný til síns fyrra kalls, Staðastaðar á Snæfellsnesi er hann sér fram á að Stóllinn verði sviptur útvegsjörðum sínum á innnesjum Suðvestanlands.…

    Hlusta
    Kristján III.Laxá í KjósSkólavarðan Skálholti +1
  28. 1557Lag: Langt fyrir utan ystu skóga

    ,,Réttast", sagði skirjan: ,,skera

    sköpin undan drengjunum"
    sveini sýndist svo að gera
    er sveittust hjón á engjunum.
    2 erindi til viðbótar

    Hér gert ráð fyrir að þetta mál og kárína hafi tekið 3 til 4 ár. Skarðsárannáll I, 132 við árið 1553: ,,Austur á landi bjó einn maður er Bjarni hét. Hann átti nokkur piltbörn við konu sinni. Bjarni var hversdagslega…

    Hlusta
    Reynir Pétur Steinunnarson gekk hring um Ísland á 32 dögum 1985Þorsteinn Bergsson, sigurvegari í plöntufgreiningu og spurningakeppnum m.m. gekk þvert um Ísland, A/V2021 á 30 dögum+3
  29. 1558Lag: Ó, fögur er vor fósturjörð

    Með Hóli Páll fékk Helgu náð

    og hún fékk stóran maga
    en illa gáfust girndarráð
    gjarnan í þá daga.
    Söfnuðust fyrir sólu ský
    samkomulagið þyngra
    þá skotinn fast varð fljóði í
    fjörutíu árum yngra.
    1 erindi til viðbótar

    Eftir siðbreytingu reyndu ýmsir að ná aftur jörðum sem Stólarnir höfðu náð undir sig í kaþólsku og nutu stuðnings hstj. Páls Stígssonar. Þannig náði Páll Jónsson frá Svalbarði, Ef., Staðarhóli af Skálholtskirkju með…

    Hlusta
    Núverandi Staðarhólskirkja við Tjarnarlund í Saurbæ, DölumStaðarhóll. Minnismerki um Sturlu Þórðarson, Stefán frá Hvítadal og Stein Steinarr.
  30. 1558Lag: Afi minn fór á honum Rauð

    Vestmannaeyjum flýja frá

    fáir enska gráta
    tekur Kristján þriðji þá
    þeirra hús og báta.

    Gunnar Karlsson: Lífsbjörg Íslendinga, bls. 309: ,,1558 tók konungur undir sig alla útgerð í eyjunum og gerði eignir Englendinga upptækar. Þar með misstu þeir alla aðstöðu á íslensku landi og gátu ekki verslað við…

    Hlusta
    Kristján III.+1
  31. 1559Lag: Sá frjáls við lögmál

    Ástleitinn Helgi einatt var

    ábóti þó að væri
    sig eftir drósum ötull bar
    og aldrei sá úr færi.
    3 erindi til viðbótar

    + Helgi Höskuldsson. Kemur fyrst við skjöl 1519, þá orðinn ábóti Þingeyraklausturs, og allt til siðbreytingar 1551. Skarðsárannáll segir hann deyja 1561, en Hannes Þorsteinsson segir neðanmáls hans rétta dánarár e.t.v.…

    Hlusta
    Hált á svellinu+3
  32. 1560Lag: Um dauðans óvissan tíma (Allt eins og blómstrið eina)

    Biskupi bænir lesi

    búendur hér um Frón
    krossinn úr Kaldaðarnesi
    kurlaði Gísli í spón.
    ,,Hryggileg hrösun henti
    heilagan drottins þjón”
    annállinn á það benti
    að upp þá tókum prjón.

    Krossinn í Kaldaðarnesi þótti helgasti gripur landsins í kaþólsku. Gissur Einarsson tók hann niður 1547, sjá þar. Einhver kom honum á sinn stað að nýju og ekki linnti trúnni á kraftaverkamátt hans. Nú tók…

    Hlusta
    Kurl+2
  33. 1561Lag: Gegnum hættur, gegnum neyð - SB 292

    Höður blindi, heiðni í

    henti mistilteininum.
    Æðsti klerkur kristni í
    kastaði fyrsta steininum.
    1 erindi til viðbótar

    Þegar hreinsunareldsins nýtur ekki lengur við er farið að huga að veraldlegri lagasetningu fyrir siðferðisbrot. Í Kristnirétti hinim nýja, sem Staða-Árni biskup Þorláksson setti 1275 (Hólastifti 1354), var formúlan sótt…

    Hlusta
    Drekkingarhylur í Öxará á ÞingvöllumMár Jónsson: Blóðskömm á Íslandi
  34. 1561Lag: Eg eri jólamaðurin - (H.J. Höjgaard)

    Konur hafa kopp til taks

    að karl þurfi' ei fram að stíga
    því ekki standa þeir upp neitt strax
    ef þeir þurfa að míga.

    Öldin sextánda, bls. 80, greinir að Gories Peerse nokkur í Hamborg riti Íslandslýsingu sem nálgast efni vísunnar. Þar sitja karlar að drykkju án afláts, þ.e., þurfi þeir að létta á sér eru konur tilbúnar með koppinn og…

    Hlusta
    "Náttúran kallar"
  35. 1562Lag: Yfir kaldan eyðisand

    Heitsamkomu halda á Grund

    að harðindunum linni
    til guðsþakka ef gefi pund
    glæðast tíðin kynni.

    Hér fara Eyfirðingar að kaþólskum sið, sbr. það fræga ár, 1262, þegar Gissur jarl stóð fyrir vatnsföstu á Ólafsmessu 29. júlí af sömu ástæðu með þeim árangri ,,að undrum sætti”, einnig Norðlendingar 1365, (gáfu eina…

    Hlusta
    EyjafjörðurGrund, Eyjafirði
  36. 1563Lag: Nú til hvíldar halla eg mér

    Norðursýslu sviptur er

    Svalberðingur prúði
    Magnús Vest- til fjarða fer
    og finnur sér þar brúði.
    1 erindi til viðbótar

    Fornbréfasafn XIV, 63. Lúther slökkti hreinsunareldinn í löndum mótmælenda. Til púðurgerðar kaupir þá kóngur brennisteinsréttindi Reykjahlíðar af bræðrunum Nikulási d. 1591 og Vigfúsi d. 1603 Þorsteinssonum…

    Hlusta
    Frá Barðaströnd, Hagavaðall, Krossholt t.v.SvalbarðseyriMagnús prúði Jónsson og Ragnheiður Eggertsdóttir+1Myndband
  37. 1563Lag: Nú til hvíldar halla eg mér

    ,,Látið hljóma lofgjörð, þér,

    það Lútherska eksamen:
    söfnuðinum syngja ber
    og svara presti: amen!”

    Höfuðsmaður lætur til sín taka. Fornbréfasafn XIV, 113: ,,Hm. Páll Stígsson færir fram á þingi skipunarbréf um það hvernig fólk eigi að haga sér við guðsþjónustugerð í kirkjunni ...skulu þá allir, utar og innar, ungir…

    Hlusta
    BessastaðirLegsteinn Páls Stígssonar í Bessastaðakirkju+1
  38. 1563

    Guðrún eldri Ögri frá

    ásamt Brjánslæk og Núpi
    Hamborg einnig hélt til á
    höfði meinum drúpi.

    Lést 1563 líklega á Saurbæ, Rauðasandi, Guðrún ,,eldri" Björnsdóttir, húsfreyja á Brjánslæk og Núpi í Dýrafirði, fædd 1489 í Ögri, dóttir sm. Björns Guðnasonar og Ragnhildar Bjarnadóttur (hákarla Bj.), en kona…

  39. 1564Lag: Tíu litlir negrastrákar

    Kónginn Ásverjaættin plokkar

    einn þá vestur brokkar
    Stóradóminn stjórnin kokkar
    í stað hans dygðu smokkar.

    Um fyrri hluta 1. vísu: sjá 1563. Stóridómur. Þann rétt sem ríkið hefur til að beita þegnana valdi fékk kóngur og dómendur hans allan við siðbreytinguna en deildi áður með kaþólsku kirkjunni. Hún hafði haft dómsvald í…

    Hlusta
    Drekkingarhylur, ÞingvöllumÞingvöllurMagnús prúði Jónsson
  40. 1564Lag: Ekki linnir umferðunum um Fljótsdalinn enn; Bj.Þ. 659

    Ofar tekur en í jarka

    Áin, kennd við Dal
    þurrum fót nú um má arka
    yfir hana er skal.

    http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3551129 : ,,Þess er getið í Íslandslýsingu Jóns Þorkelssonar, 1748, að þýzkir kaupmenn á Vopnafirði hafi gefið efni til brúar á Jökulsá. Líklegt að hafi verið nálægt miðri 16.…

    Hlusta
    Jökulsárgljúfur um 1900Brú á Jökulsá+1